Akdeniz'de Egemenlik Mücadelesi: Adalar Meselesinin Tarihi ve Jeopolitik Boyutu

Akdeniz Adaları'nın büyük bir bölümü yaklaşık 350-450 yıl boyunca Osmanlı İmparatorluğunun hakimiyetindedir.

Ada	Osmanlı egemenliğine giriş
Rodos	1522
İstanköy	1522
Leros	1522
Kelemez	1522
Sömbeki	1522
Batnaz	1522
İncirli	1522
İlyaki	1522
Herke	1522
Kerpe	1537
Kaşot	1537
Stampalya	1537

AKDENİZ ADALARI

Yunanistan'ın "Megali İdea" fikri ile Bizans İmparatorluğunu yeniden diriltmek amacıyla bağımsızlık mücadelesi vermiştir. Megali İdea fikrinin temelinde 19.yüzyılda patlak veren Fransız Devrimi bulunmaktadır. Bu devrim imparatorlukların parçalanmasında önemli bir rol oynamıştır. Bu düşünce ile birlikte Akdeniz'de bulunan 12 adanın egemenliğinde Yunanistan hak idea etmeye başlamıştır (Ergül, 2022). Bu düşüncenin ilk kıvılcımı Mora yarımadasında çıkmıştır ve II. Mahmut döneminde Mora yarımadasında çıkan isyan hızlıca bastırılmıştır. Yunan isyanına devlet müdahale ederken İngiliz, Fransız ve Çarlık Rus donanmaları devreye girmiş ve 1827’de Navarin limanındaki Osmanlı donanmasını yakmışlardır. Aynı zamanda Ruslar Romanya bölgesinden saldırıya geçmiş, Osmanlı Devleti bu kıskaçtan çıkamamış ve mağlup olmuştur. Bu yenilginin neticesinde İngiltere, Fransa ve Çarlık Rusya’nın açık desteği sonucu Edirne Antlaşması (1829) ile Yunanistan bağımsız (1830) kılınmıştır. Bu gelişmeyle birlikte Ege adalarının bir kısmı elden çıkmıştır. Böylelikle Ege Denizi’nde Osmanlı Devleti’nin mutlak mülkiyeti ve hâkimiyeti de son bulmuş, yeni bir paydaş ortaya çıkmıştır (Ergül, 2022, s. 5). Birinci Dünya Savaşı yaşanması sonucunda Mondros Mütarekesi imzalanarak Akdeniz'de ki adalar Yunanistan ve İtalyanlara bırakılmıştır. Bu işgallere karşı mücadele verilerek İstiklal Harbinde zafer kazanılmıştır. Bunun sonucunda İsviçre'de Lozan Barış Antlaşması imzalanmıştır.

Lozan Barış Antlaşması’nın 12. maddesi: “Gökçeada ile Bozcaada ve Tavşan Adaları dışında, Doğu Akdeniz adaları ve özellikle Limni, Semadirek, Midilli, Sakız, Sisam ve Ahikerya/Nikerya adaları üzerinde Yunan egemenliği konusunda 17/30 Mayıs 1913 tarihli Londra Antlaşması’nın beşinci ve 1/14 Kasım 1913 tarihli Atina Antlaşması’nın onbeşinci maddeleri hükümleri uyarınca alınan ve 13 Şubat 1914 tarihinde Yunan Hükümeti’ne bildirilen karar, bu antlaşmanın İtalya’nın egemenliği altına konulan ve onbeşinci maddede belirtilen adalara ilişkin hükümleri saklı kalmak üzere doğrulanmıştır. İşbu antlaşmada aykırı bir hüküm bulunmadıkça, Asya (Anadolu) kıyısından üç milden az uzaklıkta bulunan adalar, Türk egemenliği altında kalacaktır. (Ergül, 2022, s. 10)”

Ege Denizi; Karadeniz ve Akdeniz arasında geçişi sağlayan güvenliği hayati öneme sahip, bölgesel ve küresel deniz ticaretinde önemli bir yere sahip olan “ara deniz”dir. Türkiye ve Yunanistan arasında Ege’de yaşananlara bakıldığında meselenin temelde “egemenlik” ve “paylaşım” sorunu olduğu anlaşılmaktadır. Ege Denizi ile ilgili haritaları göz önünü serdiğimizde Türkiye’nin haksızlığa uğradığı açıkça görülmektedir. Türkiye anakarasıyla ilişkili, kıta sahanlığı bağlamında 200 mile göre de Türkiye’de olması gereken tüm adaların Yunanistan’a bırakıldığı ortadadır. En çarpıcı ve ilginç örnek ise Türkiye’ye 2,8 km, Yunanistan’a 580 km uzaklıkta bulunan Kızılhisar/Meis adasının Yunanistan’da olmasıdır. Bu ve benzeri durumlar Türkiye’nin coğrafyaya bağlı doğal haklarının dahi gaspı anlamına gelmektedir  (Ergül, 2022, s. 18).

Akdeniz Adaları, tarih boyunca sahip oldukları stratejik konum nedeniyle birçok devletin ilgi odağı olmuş ve bölgenin siyasi dengelerini belirleyen en önemli unsurlardan biri hâline gelmiştir. Osmanlı Devleti'nin uzun yıllar süren hâkimiyetinin ardından yaşanan savaşlar ve uluslararası antlaşmalar, adaların bugünkü statüsünü şekillendirmiştir. Bu nedenle Ege Adaları meselesi, yalnızca tarihî bir olay olarak değil, günümüzde de etkileri devam eden uluslararası bir konu olarak değerlendirilmelidir.

KAYNAKÇA:

-Ergül, S. (2022). Ege Denizi ve Adalar Meselesi. Strateji Düşünce ve Analiz Merkezi. https://sdam.org.tr/image/foto/2022/09/09/ege_1662717218.pdf