Yeni Domino Taşları Teorisi ile Strateji Geliştirmenin Yolları

Yeni Domino Taşları Teorisi , bir ülkede komünist rejim kurulursa, yanındaki ülkelerin de domino taşları gibi sırayla komünist olacağı korkusundan meydana gelmiş bir teoridir (TestPrep İstanbul, 2025). Teorinin ortaya çıkışı, 1989- 1991 arasında Sovyetlerin çöküşüyle beraber jeopolitikçiler tarafından geliştirilmiştir. Büyük devletler birer domino yani herhangi bir hareketi tüm dünyayı etkileyebilirken, büyük devletlerin arasında kalan yani etkilenme potansiyeline sahip ülkeler ise mihver ülkeler olarak tanımlanır. Türkiye ise bu devletlerden biridir (ÖABT Okulu Yayınları, 2016, s. 19). Bu görüş, özellikle de Güneydoğu Asya için kullanılır. Örneğin; Vietnam Savaşı, domino taşları teorisi ile meşrulaştırılır. “Vietnam düşerse bölge gider” korkusu, savaşta gelinen noktayı öne koyar. Amerika politikasında Vietnam ve bölgesi domino zincirinin halkaları gibi görülür (TestPrep Istanbul, 2025). Ulusal Güvenlik Konseyi (NSC), bu teoriyi 1952 tarihli Çinhindi raporuna dahil etti ve başkan Dwight D. Eisenhower bunu "düşen domino" ilkesi olarak dile getirdi: Eisenhower, “Düzenlenmiş bir domino diziniz var, ilkini deviriyorsunuz ve sonuncusunun da çok hızlı bir şekilde devrileceği kesin,” dedi. “Dolayısıyla, en derin etkilere sahip olacak bir çözülmenin başlangıcı olabilir.” Eisenhower'ın görüşüne göre, Vietnam'ın komünist kontrolüne geçmesi, Güneydoğu Asya'daki komşu ülkelerde (Laos, Kamboçya ve Tayland dahil) ve başka yerlerde ( Hindistan , Japonya, Filipinler, Endonezya ve hatta Avustralya ve Yeni Zelanda) benzer komünist zaferlere yol açacaktı. Eisenhower, "[Çinhindi'nin] kaybının olası sonuçları, özgür dünya için hesaplanamaz düzeydedir" demiştir. Konuşmanın ardından, "domino teorisi" ifadesi, Güney Vietnam'ın Amerika Birleşik Devletleri için stratejik öneminin ve komünizmin dünya çapında yayılmasının önlenmesi gerekliliğinin kısa bir ifadesi olarak kullanılmaya başlandı(History Channel, 2018).

Güney Vietnam ve Laos'un kaybının, bölgedeki ve belki de bölgenin ötesindeki diğer devletlerin komünistleşmesine neredeyse kaçınılmaz olarak yol açacağı anlamına gelir. Güney Vietnam ve Laos'un Komünistlerin eline geçmesi, özellikle ABD'nin bu iki ülkenin Komünistler tarafından ele geçirilmesini sürekli, kesin ve alenen engellemeye kendini adamış olması nedeniyle, ABD'nin Uzak Doğu'daki konumuna son derece zarar vermektedir(U.S. Department of State, 1964).

Vietnam, Güneydoğu Asya’da kıyısı olan bir ülke olup, 329.566 km lik bir yüzölçümüne sahiptir. Vietnam, kuzeyde Çin Halk Cumhuriyeti, batıda Laos, Kamboçya ve Tayland Körfezi, güney ve doğuda Güney Çin Denizi ve Tokin Körfezi ile çevrilidir. Nüfusu, bugün 80 milyonu bulan Vietnam’ın başkenti Hanoi’dir.Vietnam verimli topraklara ve zengin yer altı kaynaklarına sahip bir ülkedir(Özselçuk, 1979, s. 5). Vietnam çok uzun süre Çin egemenliği altında yaşamıştır. 19. yüzyılda, Asya’nın diğer bazı ülkeleri gibi, Vietnam da Batılıların istilasına uğramıştır. Fransızlar, 1858’de Vietnam’ı işgal etmişlerdir(Özdek, 1968, s. 17). Sander (1998), 1930-31 yıllarına gelindiğinde Vietnam halkı yavaş yavaş ayaklanmaya ve bağımsızlık mücadelesine başlamıştır. Bunun sonucunda ülke ikiye bölünmüştür. Kuzey’de Ho Şi Minh önderliğinde ve Çin desteğinde bir komünist yönetim kurulmuştur. Güney’de kurulan devleti ise İngiltere ve ABD desteklemiştir. Bunun dışında 1954 Cenevre Antlaşması ile Vietnam ile birlikte, Çin Hindi’ndeki öteki devletler, Laos ve Kamboçya da bağımsızlıklarına kavuşmuşlardır(Armaoğlu, 1999, s. 674).

Anlaşma sonrasında Kuzey Vietnam Çin, SSCB ve öteki sosyalist devletlerin büyük yardım ve desteğini görmüştür. Güney Vietnam’da ise devlet başkanlığını üstlenen Diem, komünizmin Asya’da yayılmasından korkan ABD’nin ekonomik ve askeri yardımına güvenerek otoriter bir düzen kurmaya çalışmıştır(Mutlu, 2001, s. 218).  Ana Britannica’da (1994) belirtildiği üzere, Başkan Johnson, 1964 yılı Ağustos’unda Kuzey Vietnam devriye botlarının Tonkin Körfezinde seyreden ABD savaş gemisi olan “Maddox”a ateş açtığı iddiasıyla ABD Deniz Kuvvetleri uçaklarına Kuzey Vietnam’ı bombalama emri vermiştir (s.229).Bu arada Kuzey Vietnam ve Vietkong birliklerinin Şubat 1968’de 30 il merkezine karşı başlattığı “Tet Saldırısı” Güney Vietnam ve ABD’li birliklere büyük kayıplar verdirmiştir. Tet Saldırısı Vietnam Savaşı’nda bir dönüm noktası olmuştur. Askeri bir zaferin imkansız olduğunu anlayan ABD yönetimi, Mayıs 1968’de Hanoi ile görüşme masasına oturmuştur. Ulus gazetesi de bu sıcak gelişmelere sütunlarında yer vermiştir (Şimşek Kaya,2005). Türk kamuoyu, “ABD’nin Kuzey Vietnam’a yağdırdığı bombalar, II. Dünya Savaşı’nda Almanya’ya atılan bombalardan daha fazladır.” başlıklı bir haberle savaşın dehşeti ve haksızlığı dile getirilmiştir. “Vietnam’da nükleer silah kullanımı" (1968) başlıklı haberde ise Amerikalıların savaştaki vahşi tutumları ilgi çekici resimlerle birlikte okuyucuya verilmiştir ve savaşta nükleer silah kullanacağına dair sık sık manşet haber olarak verilmiştir. Yeni ABD başkanı olan Richard M.Nixon ateşkes imzalayarak ABD’nin Vietnam politikasını değiştirmiştir. Bu politikası “Vietnamlılaştırma” politikası olarak adlandırılmıştır. 2 Temmuz 1976’da ülke resmen Vietnam Sosyalist Cumhuriyeti adıyla yeniden birleşmiş ve Hanoi başkent olmuştur(Mutlu, 2001, s. 222).

Sonuç olarak domino teorisi, Soğuk Savaş döneminde ülkeler arasındaki siyasi etkilenmenin ne kadar önemli görüldüğünü ortaya koyan bir düşünce olmuştur. Domino taşlarının devrildiklerinde sırayla yanlarındaki taşları da devirmeleri esasına dayalı oyundan esinlenilmiştir. Çin’de komünizmin yayılması, Kore Savaşı ve Güneydoğu Asya’daki gelişmeler domino teorisinin en çok örnek verilen olayları arasında yer almıştır (Eisenhower, 1954). ABD hükümetinin Vietnam Savaşı'na müdahalesi ve Güney Vietnam'daki komünist bir zaferi önleyememesinin etkisi, domino teorisinin savunucularının varsaydığından çok daha az olmuştur. Böylece komünizm Güneydoğu Asya'nın tamamına yayılmamıştır (ScienceDirect, t.y.)

​İlerleyen yıllarda her ülkenin kendi siyasi, ekonomik ve toplumsal şartlarına göre farklı kararlar aldığı görülmüş ve teorinin her zaman geçerli olmadığı anlaşılmıştır. Buna rağmen domino teorisi, Soğuk Savaş döneminin uluslararası ilişkilerini ve devletlerin politikalarını anlamak açısından önemli bir yere sahip olmaya devam etmektedir (Eisenhower, 1954).

TÜRK BASININDA VİETNAM SAVAŞI: ULUS GAZETESİ ÖRNEĞİ

KAYNAKÇA

ARMAOĞLU, Fahir, 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi (Cilt 1-2:1914-1995), Alkım Yayınları, İstanbul 1999

Amerika Birleşik Devletleri Başkanlık Belgeleri. (1954, 7 Nisan). Başkan Eisenhower'ın Basın Toplantısı. https://web.archive.org/web/20100116052100/http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/pentagon/ps11.htm

Ana Britannica Ansiklopedisi, İstanbul 1994, Cilt 31, Hürriyet Yayınları

History Channel. (2018). Domino theory. HISTORY. https://www.history.com/topics/cold-war/domino-theory

MUTLU, Mustafa, Vietnam’dan Körfez Savaşı’na Uluslararası Uyuşmazlıklarda Kamuoyu Oluşumu, Basılmış Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi 2001

ÖABT Okulu Yayınları. (2016). ÖABT sosyal bilgiler öğretmenliği konu anlatımı. https://www.scribd.com/document/888698618/629fd75c6fb7c27fdc47be8cf03f6823f82111

ÖZDEK, Refik, Vietnam Çıkmazı, Yağmur Yayınevi, İstanbul 1968

ÖZSELÇUK, Nusret, Ana Hatlarıyla Vietnam Savaşları ve Alınan Dersler, Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Yayınları, Ankara 1979

ScienceDirect Topics. (t.y.). Domino Teorisi: Genel Bir Bakış. ScienceDirect.https://www.sciencedirect.com/topics/social-sciences/domino-theory

SANDER, Oral, Siyasi Tarih 1918-1994, İmge Kitapevi, İstanbul 1998

Şimşek, M. (2008). Türk basınında Vietnam Savaşı: Ulus Gazetesi örneği. Atatürk Yolu Dergisi, 11(42), 311-330. https://doi.org/10.1501/Tite_0000000292

TestPrep Istanbul. (2025, 25 Kasım). AP U.S. History sınavı için Soğuk Savaş rehberi. TestPrep Istanbul. https://www.testprepistanbul.com/ap-kursu/apush-cold-war-key-events-ap-u-s-history-sinavi-icin-soguk-savas-rehberi/

Ulus Gazetesi, 1966-1969-1970-1971

U.S. Department of State. (1964). Memorandum from the Board of National Estimates to the Director of Central Intelligence (McCone) (Document 209). Foreign Relations of the United States, 1964–1968, Volume I, Vietnam, 1964. Office of the Historian. https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1964-68v01/d209